Laboratorium algemeen

1. De practicumdocenten/laboratoriumhoofden hebben de leiding over en het dagelijks toezicht bij de werkzaamheden van studenten in de laboratoria.
2. Studenten die in een laboratorium werkzaam zijn, moeten op de hoogte zijn van de voor dat laboratorium geldende gedragsregels en zich conform deze regels te gedragen.
3. Elke student is verplicht zich op de hoogte te stellen van de aanwezigheid en werking van brandblussers, blusdeken, oogdouche, nooddouche en van de vluchtwegen.
4. Tijdens het werken geconstateerde schade of defecten moeten onmiddellijk worden gemeld. Bij nalatigheid kan de student persoonlijk voor de schade aansprakelijk worden gesteld.
5. Studenten zijn verplicht een laboratoriumjas en een (veiligheids)bril te dragen. Het dragen van contactlenzen wordt afgeraden.
6. Eten, drinken, roken en rondrennen zijn verboden in het laboratorium.
7. Studenten mogen alleen die proeven uitvoeren die door de docent zijn opgedragen of met de docent zijn overlegd. Voordat je de proef uitvoert, moet je je op de hoogte hebben gesteld van de eigenschappen van de te gebruiken chemicaliën.
8. Alvorens gebruik te maken van apparatuur zijn studenten verplicht zich op de hoogte te stellen van de werking en mogelijke gevaren. De student moet er zich van overtuigen dat de opstelling waarmee hij werkt veilig is en dat de omgeving geen gevaar loopt. Bij twijfel is de student verplicht de docent te raadplegen.
9. Elk laboratorium van Wageningen UR heeft een laboratoriumafvalsysteem. Alle chemisch afval dient via dit systeem te worden afgevoerd. Chemisch afval mag niet in de gootsteen worden weggespoeld of in de afvalbak worden gedepo­neerd. Overleg zonodig met de docent of de gebruikte oplossingen of middelen als chemisch afval moeten worden beschouwd. Gebroken glaswerk moet direct in speciaal hiervoor bestemde afvalbakken worden gedeponeerd.
10. Alle gemorste chemicaliën en vloeistoffen moeten direct worden opgeruimd, ook op de vloer (uitglijden!).

• BLIJF KALM;
• JE EIGEN VEILIGHEID GAAT VÓÓR!
• WAARSCHUW JE BEGELEIDER.

Je begeleider is het best bekend met de plaatselijke omstandigheden. Hij onderneemt de benodigde acties en geeft je instructies. Bij afwezigheid van de begeleider ga je uiteraard zelf over tot actie.

Bij brand:

• zorg voor je eigen veiligheid, neem geen onnodige risico's;
• bel tijdens werktijd met het alarmnummer (zie groene kaart in ruimte of gebouw waarin je werkt). Het vermelde nummer is meestal het nummer van de receptie van het gebouw. De receptionist(e) neemt dan contact op met de betreffende instanties, zoals de brandweer.
• bel buiten werktijd 0-112;
• breng gewonde(n) buiten de gevarenzone;
• sta je zelf in brand, ga dan direct onder de branddouche staan. Is er geen branddouche aanwezig, rol dan heen en weer over de grond;
• brandwonden minstens 15 minuten koelen onder stromend water!
• vlucht nooit door rook;
• gebruik nooit de lift.

Bij ongeval:

• zorg voor je eigen veiligheid, neem geen onnodige risico's;
• bel tijdens werktijd met het alarmnummer (zie groene kaart in ruimte of gebouw waarin je werkt). Het vermelde nummer is meestal het nummer van de receptie van het gebouw. De receptionist(e) neemt dan contact op met de betreffende instanties, zoals het hoofd bedrijfshulpverlening van dat gebouw;
• bel buiten werktijd 0-112;
• blijf bij een eventueel slachtoffer en wacht op de komst van de BHV-er. Let hierbij in de eerste plaats op je eigen veiligheid en probeer er voor te zorgen dat de situatie niet verergert;
• volg verder de instructies op van de BHV-er;
• na afloop moet het ongeval gemeld worden via de receptie van het gebouw waar het ongeval heeft plaatsgevonden via het formulier incidentmelding. 

Ontruimingsprocedure:
In geval van nood wordt iedereen in het gebouw via alarmsignalen gewaarschuwd. De instructies die je dan moeten volgen, staan op de groene kaart die in elke ruimte hangt. Lees deze instructies door, zodat je weet wat je moet doen als je begeleider niet aanwezig is.
Als het alarmsignaal een tweetonig geluid laat horen, is dit een waarschuwing, bijvoorbeeld als er ergens in het gebouw brand is of giftige gassen zijn ontsnapt.
Als het alarmsignaal een zogenaamde "slow whoop"   geluid laat horen, ben je verplicht het gebouw zo snel en zo rustig mogelijk te verlaten en naar het verzamelpunt te gaan. Gebruik hierbij de door de vluchtwegbordjes aangegeven route en volg de aanwijzingen van je begeleider of de BHV-er op. Vlucht nooit door dichte rook en gebruik nooit de lift. In verband met aanwezigheidsregistratie door b.v. de brandweer moet je tot nader order bij het verzamelpunt blijven.
Het is natuurlijk verstandig om bij het begin van een practicum de mogelijke vluchtroutes te bekijken. Bij de ingang van elk gebouw hangen daarvoor instructies.

Werken op een laboratorium

Risico’s
Bij het werken in een chemisch laboratorium moet je er van uitgaan, dat de stoffen waarmee wordt gewerkt agressief, giftig, brandbaar en schadelijk voor mens en milieu kunnen zijn.

Maatregelen
Persoonlijke bescherming
Het dragen van een laboratoriumjas en een (veiligheids)bril is verplicht. Bij schade aan je kleding is Wageningen UR niet aansprakelijk. Gebruik handschoenen waar dat in een voorschrift is aangegeven.

Het dragen van laboratoriumjas en veiligheidsbril is verplicht. 
 
Omgaan met glaswerk
Op een laboratorium wordt veel glaswerk gebruikt. Nadeel van glas is dat het makkelijk kan breken. In het glaswerk zittende chemicaliën kunnen daarbij problemen veroorzaken en de scherven kunnen snijwonden veroorzaken. Snijongevallen zijn de meest voorkomende ongevallen op een laboratorium. Verder kunnen de scherven besmet zijn met chemicaliën waardoor giftige stoffen rechtstreeks in het bloed kunnen komen.
Om glasbreuk te voorkomen gelden de volgende adviezen:

• werk nooit met kapot glaswerk. Vraag vervanging aan je begeleider;
• wees zeer voorzichtig bij het inbrengen van een glasbuis of thermometer in een kurk of een slang. Gebruik water of glycerol als smeermiddel;
• houd grotere flessen en kolven met chemicaliën niet alleen bij de hals vast maar ondersteun ook de bodem;
• klem glaswerk in een opstelling vast (bijvoorbeeld afzuigkolven);
• zorg bij verhitting van glazen apparatuur altijd voor een gelijkmatige warmteverdeling, bijvoorbeeld door een vlamverspreider te gebruiken;
• denk eraan dat glaswerk uit de koelkast of koude kamer door beslaan glad kan zijn en zo uit je hand kan glijden.

Gooi verder nooit kapot glaswerk in de afvalbak. Gebruik de speciale glasafvalbak of glasemmer.

Morsen en lekkage
Gemorste chemicaliën kunnen zorgen voor grote problemen zoals besmetting van omgeving of medestudenten. Veeg daarom gemorste chemicaliën onmiddellijk op met een stuk handdoekpapier of met eventueel aanwezige speciaal hiervoor bedoelde absorptiekorrels. Zorg daarbij voor een goede bescherming van jezelf door bijvoorbeeld handschoenen te gebruiken. Overleg met je begeleider hoe je het vervuilde papier of de absorptiekorrels moet verwijderen.

Intern transport chemicaliën
Het risico van glasbreuk door bijvoorbeeld vallen of stoten is het grootst tijdens het vervoer van stoffen naar en door het laboratorium. Voor het vervoer van flessen groter dan één liter gelden de volgende regels:

• gebruik voor het vervoer een mandje of een emmer;
• gebruik een transportkar als je meerdere flessen tegelijk wilt vervoeren;
• bij transport zonder mandje de fles altijd met twee handen vasthouden.

Oogdouches en nooddouches
Ondanks alle veiligheidsmaatregelen kunnen er ongevallen gebeuren. Zo kun je bijvoorbeeld een zuur op je kleding, je huid of in je ogen krijgen. Belangrijk is in zo’n geval de besmette huid of ogen met (veel) water te spoelen. Daartoe zijn op elk laboratorium kranen, nooddouches en oogdouches (of oogspoelflessen) aanwezig. Verwijder bij het gebruik van de nooddouche zonodig eerst de met zuur besmette kleding. Wanneer contactlenzen draagt moet je deze eerst verwijderen voordat je een oogdouche gebruikt.


Nooddouche, oogdouche, branddeken, verbandtrommel en blusapparaat op een laboratorium. 
 
Opslag
Op of bij de werkplek zal om praktische redenen altijd een aantal chemicaliën zijn opgeslagen. Op de labtafel staan alleen kleine hoeveelheden chemicaliën, de “dagvoorraad”. De rest staat opgeslagen in zogenaamde (geventileerde) veiligheidskasten (chemicaliënkasten). Je hebt daarbij verschillende kasten voor de opslag van ontvlambare stoffen, oxiderende stoffen, giftige stoffen en corrosieve stoffen (zuren en logen). Plaats bij het opruimen aan het eind van de dag, de chemicaliën terug in de juiste kast.

Chemisch afval
Uitgangspunt binnen de laboratoria van Wageningen UR is dat zo min mogelijk van de gebruikte chemicaliën in het milieu terechtkomen en op een goede en veilige manier worden afgevoerd. Daarvoor zijn op elk laboratorium specifieke afvalvoorschriften aanwezig die je nauwkeurig moet opvolgen. Een foutieve vermenging van bepaalde afvalsoorten kan in sommige gevallen gevaar opleveren. Daarnaast kan daardoor de verwerking ervan veel geld gaan kosten.
Een algemene regel is verder, dat je nooit meer van een chemische stof gebruikt dan nodig is. Alles wat overblijft bij een experiment is afval.

Risico’s
Blootstelling aan chemicaliën kan schadelijk zijn voor de gezondheid. Blootstelling kan plaats vinden door opname via de huid, door inademing of door inslikken. Een aantal chemicaliën zijn dermate giftig en /of agressief dat bij contact direct schade aan huid of bijvoorbeeld ogen kan ontstaan. Direct contact met chemicaliën moet daarom altijd voorkomen worden.


Chemicaliënveiligheidskast.

Maatregelen
De risico’s van het werken met chemicaliën kun je beperken door met kennis van zaken om te gaan met deze stoffen. Er zijn verschillende informatiebronnen om deze kennis op te doen:

1. etiketten op de verpakking;
2. chemiekaarten;
3. veiligheidsinformatiebladen (MSDS-sheets);
4. chemicaliën registratiesysteem GROS.

Etiketten op de verpakking
De eenvoudigste manier om informatie te krijgen, is via het etiket van de verpakking van de stof. De etiketten geven voor gevaarlijke stoffen de volgende nuttige informatie:

1. gevarenaanduiding en zogenaamde R-zinnen;
2. veiligheidsadviezen en zogenaamde S-zinnen;
3. gevarensymbolen.

   
Etiketten op chemicaliënverpakkingen met R en S zinnen en gevarensymbolen.

R en S zinnen
De R-zinnen ( R van Risk) waarschuwen de gebruiker voor gevaarlijke of schadelijke eigenschappen van een stof. De S-zinnen (S van Safety) geven aanwijzingen voor het veilig werken met een stof. Zie ook: Verzameling van R- en S-zinnen...

Gevarensymbolen
Door middel van grafische symbolen worden de belangrijkste risico-kenmerken van een stof aangegeven. Zie ook: Overzicht gevarensymbolen...

Chemiekaarten
Informatie over onder andere fysische eigenschappen en de giftigheid van een groot aantal (>1300) chemicaliën staat per stof vermeld op een chemiekaart. Zie voor een voorbeeld: Acetonitril...
De chemiekaarten zijn te vinden in het Chemiekaartenboek dat in boekvorm ( 'gele boek') of als CD-rom aanwezig is in elke practicumzaal.
Op een chemiekaart staat onder andere de MAC-waarde van de stof. Dit is een maat voor de concentratie van een stof in de lucht die, voor zover bekend, ook gedurende een langere tot zelfs een arbeidsleven omvattende periode, geen gevaar oplevert voor de gezondheid.
Hoewel je niet de concentratie van een bepaalde stof op de werkplek kunt bepalen, geeft de MAC-waarde, in combinatie met bijvoorbeeld de vluchtigheid van een stof, wel een indicatie hoe voorzichtig je met een bepaalde stof om moet gaan. Zie voor een rekenvoorbeeld: Maximaal aanvaarde concentratie... 
 
MSDS-sheets
Een MSDS (= Material Safety Data Sheet ofwel veiligheidsinformatieblad) gaat dieper in op het voorkomen van gevaren voor veiligheid, gezondheid en milieu dan bijvoorbeeld een chemiekaart (zie voorbeeld... ).
Leveranciers zijn verplicht om bij de eerste bestelling een MSDS mee te leveren. MSDS-sheets zijn te vinden op de website van arbobondgenoten... of op http://siri.org/msds/.

Chemicaliën registratiesysteem GROS
Wageningen UR werkt met een Chemicaliën registratiesysteem (GROS). Dit systeem geeft je de mogelijkheid om een volledig informatieblad op te vragen van alle geregistreerde chemicaliën. Wel is er de beperking dat GROS niet standaard op elke PC is geïnstalleerd en dat alleen de chemicaliënbeheerder toegang tot GROS heeft.
Vraag hiernaar! Bij een deel van de universiteit is GROS ondertussen operationeel.

Werken in zuurkasten

Risico’s
Door inademing van vluchtige stoffen (gassen en dampen) kan (ernstige) gezondheidsschade ontstaan. Daarnaast kunnen vluchtige dampen en gassen zorgen voor brand- en explosiegevaar. Ook bestaat er spatgevaar bij het werken met agressieve vloeistoffen.

Maatregelen
Om medewerkers en studenten te beschermen tegen inademing van gevaarlijke gassen en dampen en te beschermen tegen spatgevaar zijn zuurkasten geplaatst in de laboratoria. Alle gebruikers van het laboratorium zijn verplicht gebruik te maken van de zuurkast bij het gebruik van de volgende groepen chemicaliën en de volgende activiteiten:

• vluchtige vloeistoffen zoals oplosmiddelen;
• agressieve vloeistoffen zoals (sterke) (onverdunde?) zuren en basen;
• giftige poedervormige chemicaliën;
• verhitting van stoffen;
• het mengen en malen van vaste stoffen, waarbij stof vrijkomt.

Een zuurkast werkt alleen goed wanneer de volgende regels worden gevolgd:

Gebruik zuurkast niet als opslag van chemicaliën of apparatuur

• bewaar chemicaliën in veiligheidskasten of chemicaliënmagazijn;
• plaats noodzakelijk apparatuur of andere spullen het liefst aan de zijkant en/of op een open verhoging, zodat de afzuigspleet aan de achterkant niet geblokkeerd wordt;
• houd de zuurkast zo leeg mogelijk.

   

Werk veilig en hygiënisch

• het raam dient als spatscherm. Zet het raam zo laag mogelijk bij het werken in de zuurkast. Daarmee bescherm je in ieder geval je gezicht. Bij elke zuurkast is aan de zijkant een WERKSTAND voor het raam aangegeven;
• houd nooit je hoofd in de zuurkast;
• houd het raam van de zuurkast gesloten wanneer deze niet wordt gebruikt;
• maak de zuurkast schoon na morsen en het werken met toxische stoffen.

Veroorzaak zo min mogelijk luchtverstoring

• luchtverstoringen kunnen er voor zorgen dat gassen en dampen toch buiten de zuurkast komen;
• ook langslopende mensen zorgen voor luchtverstoring in de zuurkast;
• sluit zoveel mogelijk de deuren (en ramen) in de buurt van de zuurkast. Valse trek kan uittredende lucht veroorzaken;
• plaats een opstelling zo diep mogelijk in de kast. Als vuistregel geldt dat je de voorste 15 à 20 cm van het werkblad ongebruikt laat.

Denk aan het milieu

• gebruik lekbakken, zodat milieugevaarlijke stoffen bij een ongelukje niet in het riool (putjes) terecht kunnen komen;
• gebruik bij vrijkomende gassen en dampen (indien aanwezig) de gaswasser;
• laat zo min mogelijk oplosmiddel vrij verdampen.