13 november 2003],,Te koud water maakt veel plantenzaden kapot, zegt ir Mireille Claessens. ,,Ze kiemen slecht en brengen misvormde zaailingen voort. Vooral zaden van subtropische planten zijn er gevoelig voor. Ik heb onderzocht hoe dat precies in zijn werk gaat.Maar als Claessens goed wil uitleggen wat ze heeft gevonden, moet ze beginnen bij wat er gebeurt als zaad of eencelligen uitdrogen. ,,Sommige organismen, zoals gist of de Afrikaanse plant Craterostigma pumulum, kunnen 95 procent van hun vocht verliezen en probleemloos overleven, zegt de onderzoeker van de leerstoelgroep Fysische chemie en kollodkunde. ,,Ze schrompelen gewoon ineen. Het probleem dat de cellen daarbij moeten oplossen is hun membraan. Door het vochtverlies wordt hun inhoud minder en moeten ze dus hun membraan aanpassen. Die zit anders als een te grote jas om de celinhoud.
Het ophelderen van dat proces is niet alleen academisch van belang. In zaden van planten gebeurt hetzelfde. Ook die verliezen bijna al hun vocht. En net als bij de Afrikaanse wonderplant of het gist worden die zaden beschadigd als ze blootgesteld worden aan te koud water.
,,Je ziet dat de organismen twee oplossingen gebruiken, zegt de door STW betaalde onderzoeker. ,,Ze rimpelen hun membraan, waardoor die bij een zelfde oppervlak minder inhoud herbergt. En je ziet dat de membraan stukjes van zich afsplitst in de vorm van blaasjes, en die afstoot naar de celinhoud. Als het organisme weer water tot zijn beschikking krijgt, dan ontvouwt de cel en neemt de membraan de blaasjes weer op.
Als zaden onder een te droge atmosfeer een te lage temperatuur water krijgen, dan gaat die heropname van de blaasjes niet snel genoeg, maar nemen de cellen wel hun portie water op. ,,De cel barst dan uit zijn membraan, zegt Claessens.
In het eerste deel van haar dissertatie beschrijft Claessens hoe dat proces er onder de elektronenmicroscoop uitziet. In een ander deel beschrijft ze het proces via een model. Daaruit bleek dat koolwaterstoffen als alkanen het scheuren van de membranen misschien kunnen voorkomen. ,,Het is wel erg misschien, relativeert de onderzoeker. ,,De alkanen moeten aan het droge zaad worden toegevoegd en hebben waarschijnlijk schadelijke bijwerkingen. | Willem KoertMireille Claessens promoveert op 19 november bij prof. Martien Cohen Stuart, hoogleraar Fysische Chemie.