Hoe hoger de piramides, hoe dieper de val
Het plotseling instorten van indrukwekkende centra van oude culturen zoals Mayas blijft n van de grote mysteries waarvoor wetenschappers zich gesteld zien. Hoe is het mogelijk dat juist vestigingen zulke hoogontwikkelde culturen zo plotsklaps ineenstorten? Volgens de befaamde anthropoloog Thor Heyerdahl zit er patroon in: hoe hoger de pyramides, des te dieper de val. Hoewel er altijd wel een aardbeving of droogte als aanleiding voor zon ineenstorting lijkt te zijn, hebben wetenschappers nu voor het eerst een systematisch onderliggend principe gedentificeerd.
In het komende nummer van het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift Current Anthropology laat hoogleraar Marten Scheffer van Wageningen Universiteit, samen twee collegas uit de Verenigde Staten, zien dat juist het investeren in zulke grote bouwwerken samenlevingen breekbaar kan maken. Als mensen ergens veel in genvesteerd hebben, laten ze het simpelweg niet snel in de steek. Ook wanneer het rationeel gezien wel beter zou zijn aldus Scheffer.
Dit te lang vasthouden aan zaken staat wel bekend als het Concorde effect. Ook toen allang duidelijk was dat de verdere ontwikkeling van dit vliegtuig niet zou lonen, is er mee doorgegaan. Psychologen hebben aangetoond dat dit verschijnsel typisch is voor volwassen mensen. Kinderen hebben het nauwelijks, en ook dieren lijken er geen last van te hebben.
Marten Scheffer, hoogleraar Aquatische Ecologie, houdt zich al langer bezig met de stabiliteit van complexe systemen en de mogelijkheid dat deze plotseling kunnen kenteren. Zo publiceerde hij in oktober 2001 met anderen het artikel Catastrophic shifts in ecosystems in Nature en eerder dit jaar schreef hij met anderen over de omslagen in de publieke opinie in Ecosystems. Scheffer is lid van de Resilience Alliance, een multidisciplinaire onderzoeksgroep die de dynamiek van complexe adaptieve systemen onderzoekt om de fundamenten van duurzaamheid te ontdekken.
Samenlevingen in psychologische val
Aan de hand van reconstructies van de bouwactiviteiten aan steden van de West Amerikaanse Anasazi indianen hebben de onderzoekers nu hun theorie bevestigd gezien dat grotere bouwwerken niet snel worden achtergelaten. Terwijl aan kleine nederzettingen en constructies niet werd gewerkt in moeilijke tijden, gaan aan de echt grote bouwsels de werkzaamheden gewoon door.Dit suggereert dat samenlevingen door de enorme investeringen in de indrukwekkende tempels en steden in een soort psychologische val gevangen raakten. De populatiedichtheden werden almaar groter, en ook als bijvoorbeeld in tijden van droogte het voedselgebrek nijpend was vertrok men niet van de bouwwerken waarin al zoveel genvesteerd was. Het gevolg is dat zulke culturen een groot risico liepen een kritische grens te passeren waarbij de natuurlijke hulpbronnen uiteindelijk door overexploitatie instorten en de samenleving op dramatische wijze ineenstort.
NOOT VOOR DE REDACTIE
Het artikel Sunk-Cost Effects and Vulnerability to Collapse in Ancient Societies.M.A. Janssen, T. A. Kohler, and M. Scheffer (2003) in the December issue of Current Anthropology, Vol 44. no. 5. is te vinden op http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?CA035702.Voor meer informatie: prof. Marten Scheffer, tel. 0317 484039, of 0344 618393, e-mail: Marten.Scheffer@wur.nl.U kunt ook mailen naar de Stafafdeling Communicatie: pers.communicatie@wur.nl.
NB: Marten Scheffer vertrekt a.s. donderdag voor een reis naar Chili. Hij is daarom van donderdagochtend tot vrijdagavond (Nederlandse tijd) onbereikbaar. Daarna is hij, tot 1 januari a.s., te bellen op: 00 56 33 77 1117.
Behandeld door Bouke de Vos, wetenschapsvoorlichter Wageningen UR, tel. 0317 480180 e-mail bouke.devos@wur.nl.