Het Europese miljoenenproject Entransfood zit er bijna op, en cordinator dr Harry Kuiper van onderzoeksinstituut Rikilt is tevreden. En bescheiden. ,,Mij hoor je niet zeggen dat dit rapport alle bezwaren tegen genetisch gemodificeerde organismen wegneemt. Maar ik hoop wel dat het de gentechnologie in de voedselproductie geloofwaardiger heeft gemaakt.Het rapport van het Europese project Entransfood verschijnt in september. Het is bedoeld voor decision makers binnen bedrijven, de overheid of maatschappelijke organisaties die te maken hebben met genetisch veranderde gewassen. Meer dan zestig experts uit wetenschap, bedrijfsleven, milieu- en consumentenorganisaties hebben geprobeerd een aantal maatschappelijke vragen over gemodificeerde organismen te beantwoorden die opspelen bij de acceptatie of de verwerping van gentechnologie in de voeding. Daarvoor raadpleegden ze literatuur of deden ze zelf onderzoek.
Een conclusie van Entransfood is dat er nieuwe testmethoden moeten komen voor de complexere gengewassen met complete cassettes met nieuwe genen die straks op de velden zullen staan. Voor die genetische ingrepen is de kans op onbedoelde effecten groter dan bij de huidige generatie gengewassen. ,,Begrijp me goed, onze testmethoden zijn prima, haast Kuiper zich te zeggen. ,,Daarover durf ik met Greenpeace elke discussie aan. Maar er is ruimte voor verbetering.
Met de huidige methoden kijken onderzoekers naar de veranderde concentraties van afzonderlijke stoffen in de plant. Wijken die te veel af van wat in normale planten gebruikelijk is, dan is er misschien sprake van een onbedoeld effect. Het nadeel van die benadering is dat onderzoekers alleen kunnen kijken naar bekende stoffen waarvoor detectiemethoden bestaan.
Entransfood heeft alternatieve onderzoekstechnieken ontwikkeld: de profileringstechnieken. Daarbij vergelijken onderzoekers genplanten met traditionele planten via technieken als DNA-chips, NMR- en massaspectrometrie, die ook stoffen aantonen die niet bij de onderzoekers bekend zijn. Vinden de onderzoekers afwijkingen, dan kunnen ze op zoek gaan naar mogelijke consequenties voor de voedselveiligheid.
,,Voordat laboratoria op routinebasis profileringstechnieken kunnen ontwikkelen zijn er jaren voorbij, zegt Kuiper. ,,Het probleem is dat we nog weinig idee hebben van de natuurlijke variaties in de samenstelling van planten. Zonder die kennis hebben we weinig aan profileringstechnieken.
Het thema ligt gevoelig bij sommige bedrijven. Die zijn bang dat de overheid zal eisen dat genplanten pas op de mark mogen komen als ze gekeurd zijn met deze technieken, en dat hun programmas daardoor vertraging oplopen. Voorlopig is de klassieke analyse daarom de aangewezen techniek om onbedoelde effecten in genplanten op te sporen, aldus Kuiper.
Entransfood heeft zich ook gebogen over het gebruik van merkergenen, die genplanten resistent maken voor antibiotica. Als onderzoekers nieuwe genen in planten brengen, bouwen ze die antibioticaresistentie vaak erbij in, zodat ze snel kunnen zien of de planten de nieuwe genen hebben geabsorbeerd. Ze hoeven de genplanten alleen maar bloot te stellen aan antibiotica. Blijft de plant in leven, dan is de ingreep geslaagd.
Artsen vrezen echter dat die resistentiegenen overspringen naar ziektekiemen. Ze zouden bijvoorbeeld in het maagdarmkanaal terecht kunnen komen in schadelijke bacterin. Zo zou een nieuwe generatie superbugs kunnen ontstaan, die door het overnemen van de genen niet meer reageert op antibiotica. Omdat te voorkomen denkt Brussel erover om in 2005 merkergenen te verbieden.
Entransfood concludeerde echter dat een totaalverbod niet nodig is. De kans op het weglekken van genen is klein, en sommige resistentiegenen komen in de natuur al veel voor. Daarbij zitten resistenties tegen antibiotica die artsen en veeartsen niet meer gebruiken, zoals kanamycine en hygromycine en die categorie resistentiegenen hoeft wat Entransfood betreft niet op de zwarte lijst.
Ten slotte keek Entransfood naar de mogelijkheid om voedingsmiddelen met gemodificeerde bestanddelen, nadat ze op de markt zijn gekomen, te monitoren op mogelijke onverwachte schadelijke effecten. Bij bulkproducten is dat onmogelijk, luidde de conclusie.
,,Neem nou gemodificeerde soja, zegt Kuiper. ,,Dat vind je overal. Het zit zelfs in tandpasta. Als een product zoveel toepassingen heeft, kun je van een bedrijf niet verwachten dat het de effecten bijhoudt. Alleen bij producten waarvan de consumptie zich goed laat volgen, en bovendien een voedings- of gezondheidsclaim hebben, lijkt monitoring haalbaar. Het accent van de keuring van gentechvoedsel moet liggen op het moment dat de producten nog niet op de markt zijn, vindt Entransfood.
Geslaagd
Entransfood is geslaagd en Brussel mag in zijn handjes knijpen met het eindresultaat, vindt Kuiper. ,,Het was high value for low money, vind ik persoonlijk. Voor de deelnemers was dit werk in de weekeinden. Brussel heeft hun reis- en verblijfskosten vergoed, maar niet de inspanning die ze hebben geleverd. En die, kan ik uit ervaring vertellen, was aanzienlijk.
De sessies waren slopend, vonden alle deelnemers. ,,We zaten om de tafel met mensen van zeer verschillende pluimage. Je had niet alleen onderzoekers uit laboratoria, maar ook mensen van veredelingsbedrijven, supermarktketens, voedingsconcerns, consumentenorganisaties, sociaalwetenschappers. Dat maakte Entransfood de moeite waard, maar ook zwaar.
Brussel is tevreden over wat het twaalf miljoen euro kostende project heeft opgeleverd en overweegt Entransfood uit te bouwen tot een permanent platform voor agrobiotechnologie. | Willem KoertMeer informatie over Entransfood staat op http://www.entransfood.com.