Het louter communiceren van informatie van de wetenschap naar de maatschappij vormt niet de sterkste basis voor technologische vernieuwingen en veranderingen. Innovatie komt vooral tot stand door afspraken, consensus, nieuwe regels, herkenning en sociale relaties met meerdere partijen. Om vernieuwingen en veranderingen tot stand te brengen moeten de diverse partijen daarom actief netwerken onderhouden, gemeenschappelijke doelen of inzichten signaleren en zich bekwamen in de kunst van het onderhandelen. Dat betoogt hoogleraar Communicatie en Innovatie Studies prof.dr.ir. Cees Leeuwis in zijn inaugurele rede Strijdtonelen en Luchtkastelen die hij 24 april aan Wageningen Universiteit uitspreekt.
Innovatie wordt niet meer, zoals in de jaren zeventig, gezien als de eendimensionale introductie van een nieuw type ploeg of een nieuw voedingsproduct. Innovatie wordt nu meer beschouwd als een verzameling van deelinnovaties, ook in technisch opzicht. Maar vooral worden sociaal-organisatorische voorwaarden meer als een integraal onderdeel van innovatie gezien. Dat betekent dat de omstandigheden waaronder vernieuwingen plaatshebben goed in kaart moeten zijn gebracht, de betrokken partijen akkoord zijn en de cordinatie van de vernieuwing optimaal is.
Als voorbeeld noemt prof. Leeuwis een Wagenings onderzoek uitgevoerd door Frank van Schoubroeck in Bhutan. Daar bedreigde de citrusvlieg de mandarijnboomgaarden. Na veel experimenteren met boeren in hun boomgaard en onderzoek op een proefstation werd een effectieve bestrijdingsstrategie ontwikkeld. Deze was gebaseerd op het gebruik van kleine hoeveelheden vergiftigde lokstoffen, maar stelde ook eisen aan de sociale organisatie in het dorp. Alle boeren dienden de lokstof vanwege de ontwikkelingsstadia van de citrusvlieg op hetzelfde moment te gebruiken. Om het moment suprme vast te stellen moest er intensief gemonitord worden.
De gemeenschap met wie de nieuwe technologie ontwikkeld was slaagde erin zich effectief te organiseren. Iemand werd verantwoordelijk gemaakt voor de monitoring, de dorpelingen kochten en bereidden gezamenlijk het vergif en de lokstof en werkten samen om te zorgen dat alle boomgaarden tegelijkertijd werden behandeld. De gemeenschap bleek gezamelijke uitgangspunten (bestrijding van de plaag), inpasbare innovaties (lokstoffen) die aanvaardbaar zijn (een kleine hoeveelheid gif) op een doordachte wijze (met ieders betrokkenheid en functionaliteit) succesvol te kunnen toepassen.
Het gaat bij innovatie dus om gecordineerd handelen in een netwerk met mensen. Zon netwerk moet worden opgebouwd, waarbij nieuwe relaties ontstaan met nieuwe kansen. Het is daarbij de kunst om de partijen het idee te geven dat men aan elkaar iets kan hebben en om te voorkomen dat bestaande netwerken zich afsluiten van buitenstaanders.
Tegelijkertijd met de ontwikkeling van een netwerk moeten de partijen geleidelijk overlappende doelstellingen, ambities, inzichten, belangen en uitgangspunten ontwikkelen. Bij dit sociaal leren horen ook het creren van onderling vertrouwen, gevoelens van afhankelijkheid en verantwoordelijkheid. Dit moet ertoe leiden dat betrokkenen anders gaan aankijken tegen een probleemsituatie, inclusief hun eigen rol daarin.
Het derde proces om succesvol te innoveren is goed kunnen omgaan met verschillen van mening en conflicten, omdat het veranderen van de status quo steeds gepaard gaat met spanningen. Om bij dergelijke transities of systeeminnovaties het belangenconflict goed te hanteren is onderhandelen nodig.
Cees Leeuwis (1962) studeerde in 1988 cum laude af in de Rurale sociologie aan de toenmalige Landbouwuniversiteit Wageningen en promoveerde daar in 1993, eveneens cum laude. Vanaf die tijd was hij universitair docent en vanaf 2000 universitair hoofddocent aan de leerstoelgroep Communicatie en Innovatie Studies. In zijn onderzoek staan de interactieve benadering van kennis-, technologie en beleidsontwikkeling centraal.
NOOT VOOR DE REDACTIE
Meer informatie bij prof.dr.ir. Cees Leeuwis, (Wageningen Universiteit, leerstoelgroep Communicatie- en Innovatiestudies), tel. 0317 484310, e-mail cees.leeuwis@wur.nl. De inauguratie vindt op 24 april plaats in de Aula (gebouw 362), Gen. Foulkesweg 1, Wageningen. Aanvang 16.00 uur. De tekst van de rede is (onder embargo) verkrijgbaar bij Jac Niessen, wetenschapsvoorlichter, tel. 0317 485003, e-mail jac.niessen@wur.nl.
Behandeld door: Jac Niessen, wetenschapsvoorlichter, tel. 0317 485003, e-mail jac.niessen@wur.nl.U kunt ook mailen naar de Stafafdeling Communicatie: pers.communicatie@wur.nl