Klimaatsveranderingen kunnen heel snel plaatsvinden
Geologen, oceanologen en ecologen worden steeds pessimistischer over het lot van onze aarde. Er zijn tekenen dat er veel dramatischer veranderingen op stapel zijn dan tot nu toe was ingecalculeerd. In Europa kunnen we bijvoorbeeld wel eens plotseling een Siberisch klimaat krijgen. Op het symposium Global Ecology spreken op 17april wetenschappers van Wageningen Universiteit en andere universiteiten in binnen- en buitenland over de verrassingen die de aarde voor ons in petto heeft.Klimaatverandering, wereldwijde vervuiling, verval van natuurlijke ecosystemen zoals tropische bossen, koraalriffen en wetlands; de aanslag die we plegen op onze aarde kan niet zonder gevolgen blijven. Aardwetenschappers wijzen er al jaren op en sommigen lijken zelfs zo wanhopig te worden dat ze hun ogen hebben gericht op andere planeten. Misschien zijn er in het heelal andere plekken te vinden waar leven mogelijk is.
De bioloog dr Kenneth Nealson van de University Southern California bijvoorbeeld, een van de sprekers op het symposium Global Ecology dat in Wageningen wordt gehouden, onderzoekt voor de NASA naar sporen van leven op Venus en Mars. In 2008 zal een ruimtesonde van Mars terugkeren met een aantal stenen of ander materiaal die ze moeten opscheppen van het planeetoppervlak. Nealson cordineert het wetenschappelijke deel van deze missie en is laaiend enthousiast.
Iemand die ook serieus rekening houdt met catastrofale veranderingen op aarde, maar nog wel met beide benen op de grond staat, is prof. Marten Scheffer, de Wageningse hoogleraar aquatische ecologie en waterkwaliteitsbeheer. Hij maakt zich zorgen over de veranderlijke oceaanstromingen, fenomenen die wetenschappers nog maar net beginnen te begrijpen. De eerste onderzoeksgegevens voorspellen niet veel goeds: kleine veranderingen in het oceaan-atmosferisch systeem, mogelijk als gevolg van menselijke activiteiten, kunnen ons klimaat op haar kop zetten.
,,Oceaanmodellen laten zien dat in het slechtste geval de warme Golfstroom, die West-Europa een mild klimaat bezorgt, er plotseling mee stopt. In West-Europa krijgen we opeens een veel kouder klimaat. We gaan dan de Siberische kant op. Dit zou natuurlijk een ramp zijn. Het heeft natuurlijk enorme gevolgen voor de landbouw en andere sectoren.
Het ophouden van de warme Golfstroom kan volgens oceanologen worden getriggerd door het afsmelten van de ijskappen. Als dat in snel tempo gebeurt als gevolg van het broeikaseffect komen er grotere hoeveelheden licht en minder zout water in de Atlantische Oceaan terecht. Hierdoor verandert het circulatiepatroon van de oceaan en kan de warme Golfstroom afremmen of helemaal ophouden.
Wetenschappers hebben genoeg aanwijzingen dat het kan gebeuren, maar wanneer het gebeurt is erg onzeker. Scheffer: ,,Misschien duurt het een paar eeuwen, maar het kan ook veel sneller plaatsvinden.
De ecoloog denkt dat de meeste mensen zich nog onvoldoende realiseren dat zulke catastrofes kunnen gebeuren. ,,In de wetenschap is al een omwenteling gaande. We denken niet meer lineair het milieu verandert geleidelijk door de mens we begrijpen nu dat ecosystemen en het klimaat abrupt kunnen veranderen. Beleidsmakers zouden zich dat ook moeten realiseren, want nu zijn we onvoldoende voorbereid op zulke omwentelingen.
De mogelijkheid van plotselinge, grootschalige milieu- en klimaatveranderingen komt echter niet helemaal uit de lucht vallen. We hoeven slechts naar het verleden te kijken. Scheffer: ,,Een schokkend voorbeeld is de Sahara. Er was een tijd dat je hier meren, uitbundige vegetatie en nijlpaarden had. Maar 4000 jaar geleden is dit gebied plotseling een woestijn geworden.
En er zijn nog meer voorbeelden van plotselinge omwentelingen te noemen uit de geschiedenis van onze aarde. Die zijn als het ware gegraveerd in de klimaatlogboeken van de aarde: het poolijs. Een onderzoeker die hier veel waarde aan hecht is prof. Nico van Breemen, hoogleraar bodemkunde en geologie: ,,Onderzoek naar ijskernen, onder andere met de C14-methode, laat zien dat de ijstijden en interglacialen niet geleidelijk in elkaar overgingen, maar abrupt. Verandering in de baan van de aarde en zonneactiviteit zorgen in principe voor klimaatverandering, maar het proces wordt versneld door biogeologische processen.
Ook Van Breemen hoopt dat beleidsmakers meer oog krijgen voor plotselinge klimaatveranderingen. ,,Men denkt dat het klimaat geleidelijk warmer wordt. Elke vijftig jaar zoveel graden warmer. We kunnen het echter goed mis hebben.
Momenteel doen oceanografen, klimatologen verwoede pogingen om elke schakel in het systeem aarde op te sporen en te begrijpen, zoals het effect van oceaanstromingen en smeltend ijs. Ingewikkelde oceaan-atmosfeermodellen, gekoppeld aan vegetatiemodellen, moeten ons een blik verschaffen in de toekomst. Ook de abrupte veranderingen op wereldschaal willen we voorspellen.
Maar Van Breemen weet het nu al: ,,Voorspellen zullen we nooit kunnen. Als we alle natuurlijke processen en relaties zouden weten, hebben we een computer nodig met een database die minstens zo groot is als de aarde. | Hugo Bouter