Het uitsterven van soorten door gestage verandering in het klimaat en detoenemende milieuverontreiniging zal soms schoksgewijs gaan. Dat betogende ecologen Egbert van Nes en prof. Marten Scheffer van Wageningen Universiteitin het onlangs verschenen, vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift TheAmerican Naturalist. Volgens hen kan de complexe interactie van soorten leidentot domino-effecten waarbij soms veel soorten kort na elkaar, als in eenlawine, kunnen verdwijnen.
De natuur is over de gehele aarde blootgesteld aan gestage veranderingin omgevingsfactoren zoals het klimaat en verontreiniging. “Het isinmiddels duidelijk dat tot het uitsterven van een onverwacht groot aantalsoorten zal kunnen leiden”, zeggen Van Nes en Scheffer, resp. alswetenschappelijk medewerker en hoogleraar verbonden aan de leerstoelgroepAquatische Ecologie van Wageningen Universiteit: “Toch zijn de huidigeprognoses nog tamelijk primitief omdat ze soorten in isolatie beschouwen,en geen rekening houden met de complexe interacties tussen de soorten”.
Van Nes en Scheffer genereerden in hun computer kunstmatige werelden mettalloze interacterende imaginaire soorten. Een wetmatigheid die ze steedsweer tegenkwamen in hun gesimuleerde werelden, is dat de complexe interactievan talloze soorten tot instabiliteiten kan leiden wanneer bepaalde kritischegrenzen worden overschreden. Er treden als het ware domino-effecten opwaarbij soms veel soorten kort na elkaar verdwijnen. Het uitsterven zalvolgens hen dan ook niet geleidelijk de milieuverandering volgen. In plaatsdaarvan voorspellen de wetenschappers dat periodes met weinig uitstervenzullen worden afgewisseld met incidentele ‘uitsterf-lawines’.Een grote verstoring kan zo’n lawine doen ontstaan, maar de diepereachtergrond is een geleidelijk opgebouwde instabiliteit.
"De veerkracht van een levensgemeenschap wordt langzaam ondermijnt.Hoewel er op het eerste gezicht vrijwel niets verandert wordt het systeemfragiel zodat het bij een verstoring opeens kan instorten", steltEgbert van Nes, hoofdauteur van het artikel.
De vinding van Van Nes en Scheffer werpt ook nieuw licht op de mogelijkeachtergronden van zgn. massa-extincties uit het verre verleden waarbijdinosauriërs en talloze andere soorten in relatief korte tijd verdwenen.Niet alleen milieuverandering, maar ook evolutie kan namelijk tot destabiliseringleiden. Het is dan een kwestie van wachten op een verstoring zoals hetinslaan van een meteoriet of een periodes met extreem vulkanisme om deuitsterf-lawine te doen afgaan. Over de vraag of het uitsterven van zoveelsoorten nu erg is laten Van Nes en Scheffer zich niet uit: “Het huidigegrote uitsterven is bijzonder in de zin dat het door een enkele soort (demens) veroorzaakt wordt, maar het is van dezelfde grootte-orde als eerderemassa-extincties. Onze achter-achter-kleinkinderen moeten het wellichtmet de helft van het aantal soorten doen. Daar zitten zeker voor de mensveel potentieel nuttige soorten bij. We weten anderzijds door reconstructievan eerdere episodes dat de evolutie zo’n gat altijd weer dicht.Dat duurt alleen wel zo’n vijf millioen jaar.”
Noot voor de redactie
Het artikel Large species shifts triggered by small forces door Van Nes,E. H., and M. Scheffer staat in the American Naturalist 2004, 164:255-266.Het is te vinden op: http://www.journals.uchicago.edu/AN/journal/issues/v164n2/40327/40327.web.pdf.
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Prof. Marten Scheffertel. 0317-484039 / 0344-618393, of e-mail: marten.scheffer@wur.nl.