foto NWO
Marten Scheffer, hoogleraar Aquatische ecologie aan Wageningen Universiteit ontvangt dit jaar de Spinozapremie voor zijn werk aan de stabiliteit van complexe systemen, variërend van meren en koraalriffen tot het klimaatssysteem en samenlevingen. Deze week verschijnt een boek van zijn hand over deze materie voor breed publiek.
Scheffer’s centrale thema ‘kantelpunten’ is op vele terreinen actueel. De kritische omslag bij zulke kantelpunten komt eigenlijk altijd als verrassing na langere tijd van kalmte. Zo’n schijnbare onveranderlijkheid kan bedrieglijk zijn. Het klimaat was de afgelopen tienduizend jaar uitzonderlijk stabiel. Precies in luwte is onze beschaving ontstaan. Maar het ziet er naar uit dat de rustige tijd van het klimaat voorbij is. Het klimaat verandert en verrassingen zijn waarschijnlijk.
Analyse van scherpe klimaatsomslagen in het verre verleden heeft de rol van kantelpunten aangetoond: kritieke punten waarbij een verandering zichzelf versterkt en het systeem naar een nieuw regime stuwt. Scheffer toont aan dat zulke kantelpunten ook zitten in bijvoorbeeld onze hersenen, ecosystemen, financiële stelsels. Vergelijk het met een bootje waar een steeds hogere stapel spullen op het dek wordt geladen. Het evenwicht wordt ongemerkt fragieler totdat een kleine verstoring het geheel kan doen kantelen. Waar kantelpunten in complexe systemen zitten weten we meestal niet precies; dat ze bestaan wel en hoe ze werken soms ook.
Veerkracht
Volgens Scheffer kunnen we twee dingen doen met deze kennis. Enerzijds kunnen we bouwen aan veerkrachtige systemen. Echter, veerkracht is op termijn het voordeligst voor de samenleving maar gaat als regel ten koste van korte termijn efficiëntie en opbrengst. Streven naar veerkracht vereist een lange termijn visie, en de politieke durf om daar ook echt op in te zetten.
De tweede belangrijke toepassing gaat om de keerzijde van veerkracht: als een omslag juist gewenst zou zijn. Een voorbeeld is het ontsnappen van een gezin aan de ‘armoedeval’. Een microkrediet kan soms net genoeg zijn voor een zichzelf versterkende verandering naar een betere toestand.
Ook verandering van attitude in een samenleving is notoir moeilijk op gang te krijgen. Zeker als de mondiale omstandigheden zo drastisch veranderen als nu, raakt de samenleving door zo’n attitude-impasse onaangepast. Scheffer laat zien dat wetenschappelijke kennis over ‘hoe het beter kan’ belangrijk is, maar meestal niet genoeg. De rol van charismatische leiders is in zulke periodes essentieel, en ook bijzondere gebeurtenissen kunnen een omslag in attitude katalyseren.
Publicatiegegevens: Critical Transitions in Nature and Society.
Marten Scheffer 2009 Princeton University Press http://press.princeton.edu/titles/8950.html